Jak wygląda model rodziny – kto pełni jaką role w komórce rodzinnej

Model rodziny opisuje, kto tworzy rodzinę i jak rozdzielone są w niej role. Najczęściej wyróżnia się rodzinę nuklearną (rodzice i dzieci), wielopokoleniową, patchworkową (mieszaną) i monoparentalną (jeden rodzic z dziećmi), a pod względem podziału ról – tradycyjną (patriarchalną) i partnerską.

Rodziny bywają różne i nie ma co do tego cienia wątpliwości. Jednak najważniejsze, żeby ich członkowie się wzajemnie kochali, bo nie ma nic cenniejszego niż więzi rodzinne.

Klasyfikacje społeczne rodzin

Aby takowe w ogóle przeprowadzić, trzeba wziąć pod uwagę kilka czynników. Pierwszy to liczebność. Ze względu na nią rodzinę można podzielić na wielodzietną i tylko z jednym potomkiem. Rodzina wielodzietna nie zawsze cieszy się poważaniem społecznym, gdyż do niej przypisuje się niemal z automatu takie przywary jak ubóstwo, pijaństwo czy nieuświadomienie. To ono według wielu jest przyczyną tak dużej liczby dzieci. Jest to opinia krzywdząca, gdyż niektóre pary mają tak liczną rodzinę, bo tego właśnie chciały, a nie w wyniku braku antykoncepcji hormonalnej. W przypadku rodzin z jednym dzieckiem komentarze są raczej pozytywne lub neutralne.

Klasyfikacje społeczne rodzin można też ustalić na podstawie innego kryterium, a mianowicie czy dziecko wychowuje się w pełnej, czy niepełnej rodzinie. O pełnej rodzinie można mówić wtedy, gdy dzieckiem zajmuje się i mama i tata. Niepełna rodzina jest wtedy, gdy jedno z rodziców założyło nową rodzinę i odeszło lub po prostu zmarło.

Dla kondycji psychofizycznej dziecka lepiej jest, gdy ma obok siebie obojga rodziców. Rodziny dzielą się również na biologiczne i zastępcze. Tą pierwszą z dzieckiem wiążą więzy krwi, ale nie jest ona w stanie zapewnić dziecku schronienia i bezpieczeństwa, bo targają nią silne nałogi lub jeszcze nie dorosła do odpowiedzialnego rodzicielstwa. O rodzinie adopcyjnej mówi się, gdy zabiera do siebie sieroty lub półsieroty, by je wychować i dać i namiastkę normalnego, ciepłego i co najważniejsze stabilnego domu.

Inne modele rodzin

Wyróżnia się jeszcze rodziny mieszane, to znaczy takie, które powstały na skutek związku dwojga rozwodników, którzy mieli dzieci z poprzedniego małżeństwa. Poskładać taką rodzinę w całość i sprawić, żeby się polubiła i pokochała, wcale nie jest łatwo. Niemniej w rodzinie każdy powinien czuć się dobrze i spokojnie, bo taka jest idea jej zakładania. Rodzeństwo z krwi i kości czy to przyrodnie powinno się wzajemnie wspierać i sobie pomagać.

W żadnym wypadku nie powinno rywalizować o względy rodziców, bo to nigdy nie prowadzi do niczego dobrego. Z rodziną powinno się żyć na co dzień i przeżywać zarówno smutki, jak i radości. Karygodne jest natomiast zachowanie, gdy członkowie jednej familii spotykają się przy stole wigilijnym tylko z czystego przyzwyczajenia i rutyny, a nie łączą ich tak naprawdę, i to od dawna żadne więzi formalne. Słowem pałają do siebie jadem i nienawiścią.

Jak wygląda rodzina? Typologia rodziny według kryteriów

Typologia rodziny polega na podziale rodzin według przyjętego kryterium. W socjologii i pedagogice nie ma jednego obowiązującego podziału, dlatego ta sama rodzina może należeć jednocześnie do kilku typów, na przykład być nuklearna, pełna i partnerska.

Czasem spotyka się też pojęcie rodziny generacyjnej – w zależności od autora oznacza ono rodzinę wielopokoleniową albo rodzinę pochodzenia.

Rodzina nuklearna, wielopokoleniowa, patchworkowa i monoparentalna – czym się różnią?

Warto też odróżnić rodzinę adopcyjną od zastępczej. Adopcja tworzy trwały stosunek rodzicielski między dzieckiem a przysposabiającym, a rodzina zastępcza to forma pieczy zastępczej nad dzieckiem, którego rodzice nie mogą się nim zajmować; sama w sobie nie zmienia pochodzenia prawnego dziecka.

Modele rodziny według podziału ról: tradycyjny i partnerski

• Model tradycyjny (patriarchalny): główną rolę decyzyjną i zarobkową pełni mężczyzna, a kobieta zajmuje się domem i dziećmi. Dawniej był to model dominujący.
• Model matriarchalny: decyzje i największy wpływ skupia kobieta; w opisach rodzin pojawia się rzadziej.
• Model partnerski (egalitarny): obowiązki domowe, decyzje i opieka nad dziećmi są dzielone, a role wynikają z możliwości i umiejętności, nie z płci.

W praktyce rodziny często łączą cechy kilku modeli, na przykład oboje rodzice pracują, ale obowiązki domowe rozkładają się nierówno.

Kto pełni jaką rolę w rodzinie?

• Rodzice (opiekunowie): zapewniają bezpieczeństwo i utrzymanie, wychowują i są dla dzieci wzorem zachowań.
• Małżonkowie lub partnerzy: wspierają się nawzajem i wspólnie podejmują decyzje.
• Dzieci: uczą się i rozwijają, a wraz z wiekiem coraz więcej wnoszą do życia rodziny.
• Rodzeństwo: jest pierwszą grupą rówieśniczą, uczy współpracy i dzielenia się.
• Dziadkowie: przekazują tradycje i doświadczenie, często pomagają w opiece nad wnukami.

Funkcje rodziny według socjologii

Autorzy wymieniają funkcje rodziny nieco inaczej, ale najczęściej powtarzają się następujące:

• Prokreacyjna (biologiczna) – rodzenie dzieci i zapewnienie ciągłości społeczeństwa.
• Opiekuńczo-zabezpieczająca – opieka nad dziećmi, osobami chorymi i starszymi oraz poczucie bezpieczeństwa.
• Ekonomiczna – zapewnienie środków do życia i wspólne gospodarowanie.
• Socjalizacyjno-wychowawcza – przekazywanie norm i wartości oraz nauka funkcjonowania w społeczeństwie.
• Emocjonalno-ekspresyjna – miłość, bliskość i wsparcie psychiczne.
• Kulturowa – przekazywanie języka, tradycji i obyczajów.
• Rekreacyjno-towarzyska – wspólny odpoczynek i spędzanie czasu razem.

Rodzina w polskim prawie i w statystyce GUS

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 18 stawia pod ochroną i opieką państwa małżeństwo (określone jako związek kobiety i mężczyzny), rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo. Art. 71 nakłada na państwo obowiązek uwzględniania dobra rodziny w polityce społecznej i gospodarczej oraz przyznaje rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietnym i niepełnym, prawo do szczególnej pomocy władz publicznych. Podobne prawo ma matka przed i po urodzeniu dziecka.

Polskie przepisy nie zawierają jednej, ogólnej definicji rodziny – poszczególne ustawy określają ją na własne potrzeby, na przykład przy świadczeniach dla rodzin. Prawa i obowiązki członków rodziny reguluje przede wszystkim Kodeks rodzinny i opiekuńczy, a zasady rodzin zastępczych – ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

W statystyce publicznej rodzinę i gospodarstwo domowe liczy się osobno. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r. przeciętne gospodarstwo domowe w Polsce liczyło około 3 osób (2,99), a gospodarstwa jednoosobowe stanowiły około 22–23% wszystkich gospodarstw (GUS, „Rodziny w Polsce w świetle wyników NSP 2021”).